Viaggio in Islanda

Szczęsny Potocki w olbrzymich swych dobrach na Rusi miał być tak dobrym i wyrozumiałym panem, że dziewczyny płaciły ekonomom, ażeby je wypędzali do roboty. Zamienił on pańszczyznę na czynsz, licząc dzień sprzężajny po 15, a pieszy po 12 groszy. Jego syn wszakże zniósł te zarządzenia pod wpływem dzierżawców, którzy mu dali lepsze warunki1'. ^
Walerian Dzieduszycki, właściciel Jaryszowa (na Podolu), znakomity gospodarz, zniósł w swych wzorowo urządzonych dobrach pańszczyznę d wraz z karą cielesną, oczynszował swych poddanych, założył dla nich v szkołę parafialną (1787), w której kształciło się 100 dzieci wiejskich. Podczas rocznych popisów dziesięciu nagrodzonych wychowańców otrzymywało wolność. Targowiczanie zamknęli tę szkołę, zniszczyli całe dzie- cl ło Dzieduszyckiego, zabrali jego drukarnię, w której potem odbijali swoje Je niecne odezwy).

Krasiński,  starosta opinogórski (według rękopisu w Bibl. Uniw. s^ Warsz.) testamentem „poddanych swoich wolnością nadał, pozwalając z dóbr swoich wynieść się każdemu, komu by się podobało; zostawił im wolność robienia pańszczyzny lub płacenia czynszu" (Korzon).

Chwalono współcześnie Czartoryskiego za ludzkie obchodzenie się z chłopami. Nawet złośliwy F. Jezierski' mówił: „Jeżelibym się miał chłopem polskim urodzić, chciałbym być chłopem Augusta Czartoryskie-go, bo on — powiadali jego włościanie — nie był nad nimi panem, ale ojcem". F. Karpiński' pisze, że kiedy Adam Czartoryski przyjechał do Brzeżan, komisarz jego ojca przedstawił mu kilkunastu chłopów w kajda- pr5 nach: byli to zbiegowie z jarosławskich dóbr księcia, którzy złapani na sej, granicy z żonami i dziećmi uciekali na Wołoszczyznę. Książę kazał ich dzii rozkuć i rzekł: „Kiedy wam pod moim ojcem było zbyt ciężko, świat dla nac] was wolny jeszcze, pójdźcie, gdzie tylko zechcecie, ja za was ojcu moje- Cjei mu odpowiem". I kazał dać każdemu po 2 talary. Chłopi zaczęli błagać, żeby ich zostawił, tylko przeniósł spod starosty jarosławskiego.